ΖΩΙΚΗ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Αναγνωστόπουλος Δημήτριος, Γεωπόνος Παν. Θεσσαλίας, dvanagnosto@yahoo.gr

 

1.      Εισαγωγή-Υφιστάμενη κατάσταση βιοποικιλότητας άγριων ειδών.

Η  Ελλάδα παρουσιάζει σημαντική βιοποικιλότητα σε άγρια πανίδα σε σχέση με τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Η μεγάλη ποικιλία σε είδη οφείλεται στα εξής χαρακτηριστικά που παρουσιάζει ο ελλαδικός χώρος (Νταφής etal., 1997):

  • Η χώρα βρίσκεται ανάμεσα σε τρείς ηπείρους(Ευρώπη, Ασία και Αφρική) και έτσι η πανίδα επηρεάζεται σημαντικά από μεταναστευτικά είδη.  
  • Το πλούσιο ανάγλυφο της χώρας με τις ορεινές και πεδινές εκτάσεις διαμορφώνουν ποικιλία οικοσυστημάτων.
  • Ο μεγάλος αριθμός νησιών διαμορφώνει συνθήκες για πολλά είδη .
  • Ακόμα σημαντικό στοιχείο είναι οι πολλές σπηλιές που παρουσιάζει η χώρα που μπορεί να αποτελέσουν καταφύγιο για πολλά ζωικά είδη.
  • Η ύπαρξη αναλογικά μεγάλων εκτάσεων θάλασσας και άλλων υδάτινων πόρων που αποτελούν σημαντικά ενδιαιτήματα για πολλούς ζωικούς οργανισμούς.
  • Επιπλέον οι παγετώνες δεν έφτασαν ως την Ελλάδα, γεγονός που δεν επηρέασε σημαντικά την άγρια πανίδα της χώρας.
  • Το κλίμα που διαμορφώνεται σε διάφορα μέρη της χώρας επιτρέπει την εγκατάσταση ποικίλων ζωικών ειδών.

Συγκεκριμένα, στην χώρα μας έχουν καταγραφεί σήμερα 23.000 είδη ξηράς και γλυκών νερών. Ακόμα έχουν βρεθεί και 3.500 άλλα θαλάσσια είδη. Ωστόσο, έχουν καταγράφει και είδη που έχουν εξαφανιστεί πλέον που είναι περίπου 2.500 και έτσι διαμορφώνονται περίπου 30.000 ζωικά είδη στον ελληνικό χώρο. Παρόλα αυτά , δεν πρέπει να παραβλέπουμε το γεγονός ότι το μεγαλύτερο μέρος της πανίδας της χώρας (και ιδιαίτερα σε ασπόνδυλα) δεν έχει καταγραφεί και έτσι υπολογίζεται ότι η  βιοποικιλότητα σε ζώα διαμορφώνεται στα 50.000 είδη περίπου (Λεγάκις, 2010). Ωστόσο, τελευταίες εκτιμήσεις σύμφωνα με την FaunaEuropean (2011) έχουν καταγράψει 23.826 είδη και σύμφωνα με το Λεγάκις (2004)αυτός ο αριθμός αποτελεί περίπου το 18% της Ευρωπαϊκής πανίδας που έχει υπολογιστεί ότι φτάνει τα 129.636 είδη. Τέλος, αξίζει να αναφερθεί ότι το 27%  από τα ήδη καταγραφόμενα είδη είναι ενδημικά και κύριο ενδιαίτημα τους είναι οι σπηλιές στο ελλαδικό χώρο Τα μέρη που κυρίως βρίσκονται είναι η Κρήτη, οι Κυκλάδες και η Ηπειρωτική Ελλάδα (ΥΠΕΧΩΔΕ,2008).

Το μεγαλύτερο μέρος των καταγραφόμενων ειδών ανήκει στα ασπόνδυλα και έχουν καταγραφεί περίπου 27.000 είδη και αποτελούν το 90% της ήδη καταγραφόμενης πανίδας. Ακόμα, υπολογίζεται ότι τουλάχιστον 150.00 είδη δεν έχουν εντοπιστεί (Κόκκινο βιβλίο απειλούμενων ζώων,2009).O κύριος εκπρόσωπος από τα ασπόνδυλα είναι τα αρθρόποδα με πολλά είδη να καταγράφονται στα έντομα και συγκεκριμένα στα κολεόπτερα, τα λεπιδόπτερα, τα υμενόπτερα και τα δίπτερα ενώ ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα αραχνοειδή. Άλλη κατηγορία ασπόνδυλων με αρκετά είδη είναι τα μαλάκια.

Σύμφωνα με το Ζωολογικό Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών(1999)έχουν καταγραφτεί 1174 σπονδυλωτά είδη μεταξύ των οποίων 116 θηλαστικά, 422 πτηνά, 59 ερπετά, 20 αμφίβια, 110 ψάρια γλυκού νερού και 447 θαλάσσια ψάρια. Στον παρακάτω πίνακα παρουσιάζονται συγκεντρωμένα τα είδη από κάθε τάξη , τα υποείδη τους αλλά αν είναι ενδημικά ή όχι στην χώρα μας. Διακρίνουμε ότι μόλις το 1% των θηλαστικών είναι ενδημικά, το 10% περίπου των ερπετών, το 10% των αμφίβιων και περίπου το 30% των ψαριών του γλυκού νερού.

spondulota

Πίνακας 1: Καταγραφόμενα σπονδυλωτά σε είδη και υποείδη και πόσα από αυτά είναι ενδημικά στην Ελλάδα (Ζωολογικό Μουσείο Πανεπιστήμιου Αθηνών.1999).

analogia spondulota

Διάγραμμα 1: Ποσοστιαία αναλογία σπονδυλωτών στον Ελλαδικό χώρο.

2.      Απειλές βιοποικιλότητας πανίδας στην Ελλάδα

Παρ’ όλο την πλούσια βιοποικιλότητα που παρουσιάζει η Ελλάδα, πολλά από τα είδη που υπάρχουν απειλούνται υπό εξαφάνιση.  Οι κύριοι λόγοι είναι οι επεμβάσεις του ανθρώπου στην φύση που επηρεάζουν το οικοσυστήματα έμμεσα (καταστροφή δασών άρα και ενδιαιτημάτων) ή άμεσα όπως με την καύση ορυκτών καυσίμων, την συμβολή στο φαινόμενο του θερμοκηπίου και κατ’ επέκταση της κλιματικής αλλαγής.

 

Σύμφωνα με το Κόκκινο βιβλίο των Απειλούμενων ζώων (2009) το  15% των σπονδυλωτών ζώων θεωρείται απειλούμενο ενώ  τα συγκεκριμένα αποτελέσματα για κάθε κατηγορία συγκεντρώνονται  στο παρακάτω πίνακα.

Κατηγορία

Απειλούμενα

Ποσοστό % σε σχέση με σύνολο ειδών.

Ψάρια Θάλασσας

14

2,99

Ψάρια γλυκού νερού

49

37,40

Θηλαστικά

28

26,16

Αμφίβια

6

27,27

Ερπετά

12

18,75

Πτηνά

61

17,76

Πίνακας 2: Αριθμός απειλούμενων ειδών ανά κατηγορία και ποσοστιαία αναλογία με το σύνολο των ειδών (Κόκκινο βιβλίο των Απειλούμενων ζώων, 2009).

amfivia

Διάγραμμα 2: Ποσοστιαία αναλογία κάθε κατηγορίας στο σύνολο των απειλούμενων ειδών.

Για τα ασπόνδυλα δεν υπάρχουν ολοκληρωμένα στοιχεία και το μόνο που έχει αναφερθεί είναι ότι περίπου το 10% δηλαδή 4000 με 5000 είδη απειλούνται με εξαφάνιση τα επόμενα χρόνια αν δεν ληφθούν μέτρα(Λεγάκις, 2004). Παρ ‘όλες τις ελλείψεις σε στοιχεία ηIUCN(2008) δηλώνει ότι μόλις 14 απειλούμενα είδη στην Ελλάδα ενώ τέλος έγινε μια προσπάθεια αξιολόγησης  κάποιων ειδών στην χώρα σύμφωνα με το Κόκκινο βιβλίο των απειλούμενων ζώων(2009) που αξιολογήθηκαν 591 είδη ασπόνδυλων και περίπου το 50% από αυτά κρίθηκε σε κατηγορία κίνδυνου

3.    Κατηγορίες αξιολόγησης απειλούμενων ζώων

Ο IUCN(2001) θέσπισε τις εξής κατηγορίες:

  • Εξαφανισμένο(Ε): Ένα είδος ανήκει στην ομάδα αυτή όταν και το τελευταίο άτομο έχει εξαφανιστεί. Η εξέταση γίνεται στο μέρος που ζει ή ενδέχεται να ζει το είδος ανά χρονικά διαστήματα (ημερησίως, εποχιακά, ετήσια) ανάλογα το κύκλο ζωής του είδους που εξετάζεται.
  • Εξαφανισμένο στο φυσικό του περιβάλλον(EX): Ένα είδος ανήκει στην ομάδα αυτή όταν και το τελευταίο άτομο δεν υπάρχει πλέον στο φυσικό του περιβάλλον αλλά  αναπτύσσεται πλέον μόνο σε ειδικά διαμορφωμένα μέρη και συνθήκες. Τα κριτήρια εξέτασης παραμένουν τα ίδια όπως και στην προηγούμενη κατηγορία.
  • Κρισίμως απειλούμενο(CR): Ένα είδος ανήκει στην ομάδα αυτή όταν παρουσιάζει εξαιρετικά μεγάλο κίνδυνο εξάλειψης του από το φυσικό του περιβάλλον.
  • Απειλούμενο(R ): Ένα είδος ανήκει στην ομάδα αυτή όταν παρουσιάζει μεγάλο κίνδυνο εξάλειψης του από το φυσικό του περιβάλλον όχι όμως τόσο μεγάλο όσο της προηγούμενης κατηγορίας.
  • Τρωτό(VU): Ένα είδος ανήκει στην ομάδα αυτή όταν δεν παρουσιάζει μεγάλο κίνδυνο εξάλειψης στο άμεσο μέλλον όπως οι δύο προηγούμενες κατηγορίες αλλά μεσοπρόθεσμα.
  • Σχεδόν Απειλούμενο(ΝΤ): Ένα είδος ανήκει στην ομάδα αυτή όταν δεν ικανοποιεί τους κανόνες των τριών προηγούμενων κατηγοριών αλλά υπό προϋποθέσεις μπορεί να  ενταχθεί σ’ αυτές στο κοντινό μέλλον και να θεωρηθεί απειλούμενο.
  • Μειωμένου ενδιαφέροντος(LC): Ένα είδος ανήκει στην ομάδα αυτή όταν δεν ικανοποιεί τους κανόνες των προηγούμενων κατηγοριών αλλά το συναντάμε άφθονο το είδος στην φύση.
  • Ανεπαρκώς γνωστά(DD): Ένα είδος ανήκει στην ομάδα αυτή όταν δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία-δεδομένα για να εκτιμηθεί η κατάσταση του. Μπορεί για ένας είδος να γνωρίζουμε επαρκώς την βιολογία του αλλά να μην έχουμε δεδομένα ικανά για να χαρακτηρίσουμε την κατάσταση κινδύνου του πληθυσμού του. Όταν υπάρξουν δεδομένα μπορεί να καταταγεί σε κάποια από τις παραπάνω κατηγορίες.
  • Μη αξιολογούμενα(ΝΕ):Οποιοδήποτε είδος δεν μπορεί να ταξινομηθεί σε κάποια από τις προηγούμενες κατηγορίες.

Στο σημείο αυτό να τονίσουμε ότι όποιο από τα είδη ανήκει στις κατηγορίες Κρισίμως απειλούμενο, Απειλούμενο και Τρωτό θεωρείται είδος προς εξαφάνιση ή απειλούμενο και πρέπει να παρθούν μέτρα προστασίας του.

4.      Μέθοδος εκτίμησης της βιοποικιλότητας των ειδών ζώων.

4.1 Τρόπος και κριτήρια καταγραφής

Λόγω της μεγάλης ποικιλότητας σε πανίδα που παρουσιάζει η Ελλάδα είναι δύσκολη η καταγραφή των ειδών. Έτσι, είναι απαραίτητο να απομονωθεί και να εκτιμηθεί ένα μέρος από αυτή μέσω κάποιων κριτηρίων που είναι τα εξής (Λεγάκις, 2008) :

  • Καταγραφή και προτεραιότητα σε είδη που προστατεύονται από εθνική ή διεθνή νομοθεσία.
  • Κυρίως σε είδη κλειδιά για το οικοσύστημα που έχουν σημαντικό οικολογικό ρόλο. Τα είδη αυτά κυρίως είναι ανώτεροι θηρευτές ή διαμορφωτές του περιβάλλοντος. Στους ανώτερους θηρευτές ανήκουν σαρκοφάγα θηλαστικά, αρπακτικά πουλιά και σαρκοφάγα ασπόνδυλα. Αντίθετα, μεγάλα φυτοφάγα ζώα θεωρούνται διαμορφωτές του περιβάλλοντος.
  • Σε είδη που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως δείκτες καθώς είναι αντιπροσωπευτικά του βιοτόπου. Περιλαμβάνονται είδη που ζουν αποκλειστικά ή κύριο μέρος της ζωής τους σε βιότοπους όπως νερό, σπηλιές, συγκεκριμένα δάση κλπ.
  • Σε είδη που μπορεί να μην περιλαμβάνονται σε κάποια νομοθεσία αλλά χαρακτηρίζονται από το Βιβλίο των κόκκινων ζώων σπάνια ή απειλούμενα.
  • Είδη που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ξανά σαν δείκτες αλλά αυτή την φορά σαν δείκτες ποιότητας του βιοτόπου. Από είδη σαν αυτά μπορεί να βγάλουμε ένα συμπέρασμα για την γενική βιοποικιλότητα ενός οικοσυστήματος γιατί την καθορίζουν σε σημαντικό βαθμό.
  • Επιπλέον παίζει ρόλο το προσωπικό που έχουμε στην διάθεση μας για μέτρηση της βιοποικιλότητας. Μια εύκολη και γρήγορη καταγραφή είναι σε είδη που δεν απαιτούν εξειδικευμένο προσωπικό.
  • Όποια είδη για την καταγραφή τους έχουν χαμηλό κόστος, εννοείται ότι παρακολουθούνται.
  • Σημαντικό στοιχείο για την καταγραφή ειδών είναι να γίνεται με τις λιγότερες συνέπειες στο περιβάλλον γιατί αυτό αποτελεί ενδιαίτημα για ποικίλα είδη.

Σύμφωνα με τα παραπάνω έχει σχηματιστεί ένας πίνακας με τις ομάδες ζώων που χρησιμοποιούνται κυρίως για εκτίμηση της βιοποικιλότητας της άγριας πανίδας.

ΕΙΔΗ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗΣ

Μικροθηλαστικά

Πουλιά που αναπαράγονται

Σαύρες

Αμφίβια

Πεταλούδες

Λιβελούλες

Σαλιγκάρια

Υδρόβια μικροασπόνδυλα

Πίνακας 3: Είδη που χρησιμοποιούνται για μέτρηση της βιοποικιλότητας (Λεγάκις, 2008).

4.2     Στάδια και μέθοδοι καταγραφής

Αφού στο προηγούμενο υποκεφάλαιο αναφέρθηκε σε ποιά είδη προσανατολιζόμαστε κυρίως για καταγραφή για να εκτιμήσουμε την βιοποικιλότητα ενός οικοσυστήματος, τώρα ήρθε η ώρα να ορίζουμε την διαδικασία της καταγραφής.

Για την καταγραφή ενός είδους ωστόσο πρέπει να μετρήσουμε τόσο μέγεθος του πληθυσμού(εντατική παρακολούθηση) του όσο και τις περιοχές παρουσίας του είδους (εκτατική παρακολούθηση).

Όσον αφορά τα στάδια καταγραφής είναι τα εξής:

  • Μελετάμε και ορίζουμε τις ευνοϊκές συνθήκες για το είδος που θέλουμε να καταγράψουμε.
  • Μελετάμε και φροντίζουμε να συλλέξουμε τα βασικά βιολογικά χαρακτηριστικά του είδους.
  • Ξεκινάμε τις παρατηρήσεις και την συλλογή δεδομένων ανά τακτά διαστήματα.  Οι παρατηρήσεις μας όμως και η συλλογή των δεδομένων πρέπει να διέπονται από καθορισμένες αρχές όπως:
  1. Να έχουμε καθορίσει την μονάδα δειγματοληψίας
  2. Να έχουμε καθορίσει την συχνότητα συλλογής δειγμάτων.
  3. Το δείγμα μας να χαρακτηρίζεται τυχαίο( Τυχαία δειγματοληψία).
  4. Στρωματοποιημένη δειγματοληψία.

Για να καταφέρουμε όμως να περάσουμε από τον σχεδιασμό της καταγραφής(στάδια) στην πράξη της καταγραφής έχουν αναπτυχθεί ορισμένοι μέθοδοι. Οι μέθοδοι με τους οποίους μπορούμε να καταγράψουμε την πανίδα είναι:

  • Τετράγωνα
  • Διατομές
  • Σημειακές μετρήσεις
  • Παγίδες
  • Σύλληψη- μαρκάρισμα- επανασύλληψη
  • Ραδιοπαρακολούθηση
  • Ακουστικές μελέτες.

 

5. Συμπεράσματα

Η Ελλάδα είναι δεδομένο ότι παρουσιάζει σημαντική βιοποικιλότητα σε είδη ζώων. Ωστόσο υπάρχουν δύο σημαντικά προβλήματα. Το ένα είναι ότι μεγάλο μέρος αυτής της πανίδα δεν έχει καταγραφεί και το άλλο ότι σημαντικό μέρος απειλείται. Έτσι, μπορούμε να συμπεράνουμε τα εξής:

  • Απαιτείται μεγαλύτερη έρευνα και μελέτη της πανίδα της Ελλάδας διότι γνωρίζοντας τι έχω μαθαίνω την διαχείριση του.
  • Η έρευνα και η μελέτη μπορεί να έρθει και από το κοινό με εθελοντική καταγραφή. Ωστόσο για να γίνει κάτι τέτοιο χρειάζεται ενημέρωση και ευαισθητοποίηση σε θέματα που αφορούν την ανάγκη εξερεύνησης και διατήρησης της πανίδας.
  • Νόμοι μπορεί να υπάρχουν ωστόσο υπάρχουν προβλήματα εφαρμογής όπως μη επιβολή κυρώσεων και μη εκπαιδευμένες αρχές για έλεγχο. Ακόμα, η νομοθεσία μπορεί να χαρακτηριστεί και ως μη  ευέλικτη άρα απαιτείται αναπροσαρμογή.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  1. Ζωολογικό Μουσείο Πανεπιστήμιου Αθηνών.(1999). Η βιοποικιλότητα της Ελλάδας. Πανιδική ποικιλότητα.( http://old.biol.uoa.gr/zoolmuseum/faunagr.htm)
  2. Λεγάκις Α. (2004). Πόσα είδη ζώων υπάρχουν στην Ελλάδα, Πανελλήνιο Συνέδριο Ένωσης Ελλήνων Οικολόγων και Ελληνικής Ζωολογικής Εταιρείας, Μυτιλήνη, 18-21.11.2004
  3. Λεγάκις Α. (2008). Παρακολούθηση ειδών πανίδας. Σεμινάριο για τους φορείς διαχείρισης προστατευόμενων περιοχών, Θεσσαλονίκη, 31.10.2008
  4. Λεγάκις Α.(2010).Απειλούμενα, προστατευόμενα και ενδημικά είδη ζώων της Ελλάδας. Ζωολογικό Μουσείο, Παν. Αθηνών,139σελ.
  5. ΛεγάκιςΑ.&ΜαραγκούΠ. (επιμ.)(2009).Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας. Ελληνική Ζωολογική Εταιρεία
  6. Ντάφης Σ. , Εύα Παπαστεργιάδου, Κ. Γεωργίου, Δ Μπαμπαλώνας, Θ. Γεωργιάδης, Μαρία Παπαγεωργίου, Θάλεια Λαζαρίδου και Βασιλική Τσιαούση.1997. Οδηγία 92/43/ΕΟΚ. Το Έργο Οικοτόπων στην Ελλάδα. Δίκτυο ΝΑΤΟΥΡΑ 2000.ΓΔ XI, Μουσείο Γουλανδρή – Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων Υγροτόπων, 932 σελ
  7. Σπ. Σφενδουράκης.(1998).Πρώτη αναφορά στην σύμβαση για την βιολογική ποικιλότητα. ΥΠΕΧΩΔΕ
  8. Fauna European.(2011) .http://www.faunaeur.org/
  9. IUCN. (2001). IUCN Red List Categories and Criteria: Version 3.1. IUCN Species Survival Commission. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK. ii + 30 pp.
  10. Viι, J.-C., Hilton-Taylor, C. and Stuart, S.N. (eds.) (2009). Wildlife in a Changing World – An Analysis of the 2008 IUCN Red List of Threatened Species.Gland, Switzerland: IUCN. 180 pp.