Κενάφ (Hibiscus cannabinus L.)

 Αναγνωστόπουλος Δημήτριος, Γεωπόνος Παν. Θεσσαλίας, dvanagnosto@yahoo.gr

 

  1. Έδαφος

Το κενάφ έχει την δυνατότητα να προσαρμοστεί σε ποικίλα εδάφη αλλά προτιμά τα βαριά εδάφη που στραγγίζουν ικανοποιητικά  (LeMahieu et al., 1991 and University of Kentucky, 2009). Οι Stricker et al. (1998) αναφέρουν ότι μπορεί να προσαρμοστεί από αργιλώδη ως αμμώδη εδάφη με μεγαλύτερες αποδόσεις στα πρώτα. Σύμφωνα με τον Duke (1983) το φυτό μπορεί να προσαρμοστεί σε ένα εύρος pH από 4,2 ως 8,3. Η καλλιέργεια έχει την δυνατότητα να προσαρμοστεί σε μέτριας αλατότητας εδάφη καθώς σύμφωνα με πειράματα  των Francois et al. (1990)  εφαρμόζοντας νερό καθορισμένης αλατότητας κατέληξαν  ότι κρίσιμη τιμή αλάτων είναι τα 4,6 dS/m ενώ σύμφωνα με τους Curtis and Läuchli (1985) στην τελική απόδοση μπορεί να υπάρχουν απώλειες από 20 ως και 80% σε εδάφη που παρουσιάζουν υψηλή αλατότητα (7,8 και 14 dS/m αντίστοιχα).

Ιδιαίτερη αντοχή σε άλατα προβλέπεται αν το φυτό εμβολιαστεί με αγροβακτήρια (LBA-4404) σύμφωνα με τους Bhajan et al. (2012). Τα φυτικά τμήματα που επηρεάζονται πρώτα από  επίδραση εδάφους υψηλής αλατότητας είναι τα φύλλα καθώς η φυλλική επιφάνεια του φυτού μειώνεται σύμφωνα με τους Curtis and Läuchli  (1987). Οι Arbaoui et al. (2013) αναφέρουν ότι το κενάφ μπορεί να αποτελέσει και καλλιέργεια φυτοεξυγίανσης  εδαφών που έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε ψευδάργυρο και κάδμιο. Ωστόσο σύμφωνα με τους Bada and  Raji (2010) η παρουσία καδμίου σε ένα έδαφος επηρεάζει την ανάπτυξη του φυτού ( π.χ. το ύψος) ενώ σε εδάφη με παρουσία αρσενικού καλό είναι να αποφεύγονται καθώς το μέταλλο αυτό παρουσιάζει μέτρια τοξικότητα στο φυτό αλλά και το κενάφ δεν είναι σε θέση να το φιλτράρει σε ικανοποιητικό βαθμό (Penalosa and Esteban, 2012).

 

  1. Υγρασία

Η άρδευση είναι από τους σημαντικότερους παράγοντες ανάπτυξης του φυτού καθώς επιφέρει μεγαλύτερο ύψος φυτού, μεγαλύτερη διάμετρο βλαστού και διαμορφώνει θετικά διάφορους παράγοντες απόδοσης (Moreno et al., 2004). Αναφέρεται σύμφωνα με τουςMambelli and Grandi (1995) ότι η επίδραση άρδευσης μπορεί να επιφέρει ως και 50% μεγαλύτερη απόδοση σε βιομάζα. Οι Danalatos and Archontoulis (2004) αναφέρουν και αυτοί σημαντική επίδραση της άρδευσης ενώ κάνουν λόγο για αποδοτικότητα χρήσης νερού που φτάνει ως και 27 κιλά ξηρής απόδοσης ανά στρέμμα ανά ημέρα για εφαρμογή άρδευσης στο σύνολο 500 mm. Ωστόσο σύμφωνα με τουςMcmillin et al. (1998) και η επιλογή της ποικιλίας είναι κρίσιμη καθώς διαφορετικά αντιδρά στην τελική απόδοση κάθε ποικιλία κενάφ με την εφαρμογή άρδευσης. O James (1996) εκτίμησε περίπου αποδοτικότητα χρήσης νερού 5,9 kg/ mm για ξερικές συνθήκες και 8 kg/ mm για πλήρως αρδευόμενες. Από την άλλη η ανεπάρκεια υγρασίας δεν επηρεάζει  τα χαρακτηριστικά της ίνας ενώ επιδρά θετικά σε ιστοχημικές ιδιότητες και ίσως είναι επιθυμητή όταν τελικός στόχος παραγωγής είναι χαρτί υψηλής ποιότητας (Nkaa et al., 2007). Σύμφωνα με έρευνα τουFarah (1981) όταν εφαρμόζεται πρόγραμμα άρδευσης σε σύντομα χρονικά διαστήματα (4 ημερών) τότε η καλλιέργεια καθυστερεί να φτάσει στην τελική ωρίμανση ενώ όταν ακολουθείται πρόγραμμα με παρατεταμένα χρονικά διαστήματα (περίπου ανά 10 ημέρες) τότε η ωρίμανση είναι πρώιμη. Οι Banuelos et al. (2002) αναφέρουν ότι η απόδοση του κενάφ αυξάνει στατιστικά ως εφαρμογή δόσης άρδευσης ίση με το 125% της εξατμισοδιαπνοής καθώς περαιτέρω προσθήκη δεν επιφέρει σημαντικό αποτέλεσμα. Απαιτεί περίπου δηλαδή ανάλογα με την ποικιλία καλλιέργειας 780-1200 mm για βέλτιστη παραγωγή (Banuelos et al., 2002) ενώ οι Di Virgilio et al. (2006) κάνουν λόγο για ικανοποιητική παραγωγή στα 500-600 mm. H μεγάλη απόκλιση στην δόση άρδευσης που παρουσιάζει η αναφορά των Di Virgilio et al. (2006)εξηγείται με το γεγονός  ότι το 100% της εξατμισοδιαπνοής του φυτού είναι περίπου στα 500mm (Nielsen, 2004 και Danalatos and Archontoulis, 2004). Παρόλα αυτά η άρδευση εξαρτάται και από τις εδαφοκλιματικές συνθήκες μια περιοχής. Χαρακτηριστικά σύμφωνα με τους Γιουρνιεζάκη (2010) και Παπαδάκη (2008) σε πειράματα εφαρμογών στην Ελλάδα (Καρδίτσα) παρατήρησαν ότι με μόλις στο 50% της εξατμισοδιαπνοής (250mm) το κενάφ επέφερε ιδιαίτερα ικανοποιητικές αποδόσεις διότι η περιοχή χαρακτηριζόταν από ιδιαίτερα εμπλουτισμένο υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα.  ΟιQuaranta et al. (2000) αξιολόγησαν αν το κενάφ μπορεί να προσαρμοστεί σε ξερικές συνθήκες με δύο τρόπους, πρώτον εφαρμόζοντας τρεις περιπτώσεις άρδευσης (καθόλου, 66% εξατμισοδιαπνοής και 100%) και δεύτερον  εφαρμόζοντας άρδευση με βάση την ιδατοικανότητα του εδάφους ( δύο ή τρεις αρδεύσεις). Ενώ στην πρώτη περίπτωση η απόδοση του κενάφ αυξάνονταν όσο μεγαλύτερη ήταν η δόση άρδευσης στην δεύτερη περίπτωση αξιολόγησης προέκυψε ότι δεν υπάρχουν στατιστικά σημαντικές διαφορές στην τελική απόδοση είτε εφαρμοστούν 2 είτε 3 αρδεύσεις.

  1. Θερμοκρασία

Η θερμοκρασία είναι ικανή να επηρεάσει σημαντικά την απόδοση του φυτού. Ενδεικτικά πειράματα των Manzanares et al. (1996) παρατήρησαν ότι μείωση 3 οC επέφερε μειωμένη παραγωγή κατά 33% (σε εύρος θερμοκρασιών κυρίως 10-30 οC) Σύμφωνα με τον Πασχαλίδη (1997) το φυτό ανταποκρίνεται με βέλτιστη ανάπτυξη στους 23 με 25 οC ενώ ο El Bassam (2010) ένα μεγαλύτερο εύρος 15-27 οC. Ωστόσο σύμφωνα με τους Archontoulis et al. (2005) το βέλτιστο εύρος θερμοκρασίας για φωτοσύνθεση είναι 25-29 οC ενώ οι Reddy and Das (2002) αναφέρουν ότι την μέγιστη φωτοσύνθεση την έχουμε στους 32 οC. Ακόμα, θερμοκρασίες κάτω των 15 οC διαμορφώνουν και πάλι χαμηλό ρυθμό φωτοσύνθεσης (Τσιαδήμας, 2006). Συνθήκες άνω των 35 οC ενδέχεται να επιφέρουν υψηλούς ρυθμούς διαπνοής (ως και 30 mm ανά ημέρα) σύμφωνα με τους Archontoulis et al. (2005) ενώ θερμοκρασίες κάτω του μηδενός αναστέλλουν την ανάπτυξη του φυτού.  Ακόμα σύμφωνα με έρευνα του Τσιαδήμα (2006) σε εύρος θερμοκρασιών (27-29 οC)  παρατηρήθηκε διαπνοή φυτών περίπου 7,7- 9,5 mm ανά ημέρα.

Σύμφωνα με τους Angus et al. (1980) το φυτό αρχίζει να φυτρώνει από 9,2 οC ενώ οι Carberry and Abrecht (1990) αναφέρουν ότι καλό είναι για την αρχική ανάπτυξη του φυτού να επικρατούν θερμοκρασίες άνω των 10 οC. Όσον αφορά την θερμοκρασία εδάφους οι Angelini et al. (1998) κατέληξαν ότι πρέπει να επικρατούν θερμοκρασίες στο στάδιο του φυτρώματος άνω των 12 οC ενώ υπάρχουν και ποικιλίες ανθεκτικές που φυτρώνουν και άνω των 8 οC.

  1. Μήκος ημέρας

Οι περισσότερες ποικιλίες κενάφ επηρεάζονται από την φωτοπερίοδο και έτσι η επιλογή της ποικιλίας είναι καθοριστικός παράγοντας καθώς η ανταπόκριση στο μήκος της ημέρας ενδέχεται να ποικίλει (Coetzee, 2004 and Webber, 2002). Συγκεκριμένα απαιτεί λιγότερο από 12,5 ώρες ημέρας για να ανθοφορήσει το φυτό (Monti and Zatta, 2009 και Πασχαλίδης, 1997).

 

  1. Λίπανση

Ο Webber (1996) μελέτησε την επίδραση αζωτούχας λίπανσης σε καλλιέργεια κενάφ εφαρμόζοντας 5 δόσεις (0, 5,6 kg/ στρ., 11,2 kg/ στρ., 16,8 kg/ στρ., 22,4 kg/ στρ.). Παρατήρησε ότι το ύψος δεν αυξανόταν στατιστικά σημαντικά με την εφαρμογή λίπανσης  ενώ η απόδοση σε στέλεχος και η διάμετρος αυξανόταν στατιστικά σημαντικά ως την περίπτωση 16,8 κιλών ανά στρέμμα και μετέπειτα σε μεγαλύτερες εφαρμογές υπήρχε μείωση απόδοσης. Αντίστοιχα οι Γουρνιεζάκης (2010) και Παπαδάκης (2008) αναφέρουν ότι επίδραση αζωτούχα λίπανσης από 0 ως 15 κιλά ανά στρέμμα δεν επηρέασε σημαντικά την απόδοση. Σε έρευνα ωστόσο του Στάθη (2011) παρατηρήθηκε ότι προσθήκη 10 μονάδων αζώτου επιφέρει στατιστικά σημαντικά μεγαλύτερη φυλλική επιφάνεια στο κενάφ ενώ παρατηρήθηκε και μεγαλύτερη προσρόφηση αζώτου. Ακόμη, όπως υποστηρίζει ο Στάθης (2011) ένα σύστημα αμειψισποράς με ψυχανθές μπορεί να μας καλύψει της ανάγκες αζωτούχας λίπανσης καθώς έτσι το φυτό παρουσιάζει και μεγαλύτερη φυλλική επιφάνεια και μεγαλύτερη προσρόφηση αζώτου. Η αζωτούχα λίπανση έχει θετικό αντίκτυπο στην ποσότητα και την ποιότητα που προκύπτει από την καλλιέργεια του κενάφ (Adamson et al., 1979). Οι Alexopoulou et al. (2007) αναφέρει ότι προσθήκη 12 κιλών αζώτου ανά στρέμμα μπορεί να επιφέρει 25% αύξηση στην τελική απόδοση του φυτού ενώ και οι Kypriotis et al (2007) αναφέρουν ότι με δόση αζωτούχας λίπανσης 12 κιλών ανά στρέμμα αναμένεται φυτό μεγαλύτερου ύψους, μεγαλύτερης διαμέτρους στελέχους ενώ κάνουν λόγο για αυξημένη απόδοση ως 11% σε σχέση με στρεμματική εφαρμογή 6 κιλών.Οι Dananalatos and Archontoulis (2010) εξέτασαν δόσεις λίπανσης από μηδέν ως 15 κιλά ανά στρέμμα και παρατήρησαν ότι δεν προκύπτουν στατιστικά σημαντικές διαφορές στην τελική απόδοση ξηρής βιομάζας του κενάφ. Οι Polthanee and Changdee (2009) έπειτα από πειράματα κατέληξαν ότι είναι προτιμότερο η λίπανση να εφαρμόζεται σε δύο δόσεις, μια βασική δόση στην σπορά και η υπόλοιπη εξήντα ημέρες μετά. Ακόμα, οι Marotti et al. (1998) εξέτασαν την επίδραση της αζωτούχας λίπανσης στην θερμογόνο δύναμη της βιομάζας που προκύπτει αλλά δεν παρατήρησαν ωστόσο στατιστικά σημαντικές διαφορές. Όσον αφορά την λίπανση με φώσφορο, οι Bakhtiar et al. (1990) αναφέρουν ότι προσθήκη δόσης 6 κιλών ανά στρέμμα σε συνδυασμό  με αζωτούχα λίπανση μπορεί να επιφέρει σημαντικά τελικά αποτελέσματα σε ίνα και σε διάμετρο στελέχους. Πειράματα εφαρμογής δόσης καλίου για παραγωγή βιομάζας δεν συναντάμε στην βιβλιογραφία ωστόσο οι Wachjar et al. (1994) δοκιμάζοντας δόσεις καλίου κατέλειψαν ότι την μεγαλύτερη παραγωγή σε σπόρο την επιτυγχάνουμε με δόση περί τα  7 κιλά ανά στρέμμα. Είναι προτιμότερο σύμφωνα με τους Saha et al. (2010) να εφαρμόζεται στο κενάφ μη πλήρης ανόργανη θρέψη και γίνεται συμπληρωματική εφαρμογή οργανικών εισροών (πχ κοπριά) ή βιολιπασμάτων καθώς έτσι αναμένεται μεγαλύτερη απόδοση σε ίνα αλλά διαμορφώνονται θετικά και εδαφικοί παράμετροι. Τέλος, οι Hossain et al. (2010) μελέτησαν την παροχή ανόργανης θρέψης μέσω εφαρμογής θρεπτικού διαλύματος. Κατέληξαν σε διαλύματα συγκεντρώσεων 200 mg/ L N, 100 mg/ L P και 100 mg/ L K ώστε οι αποδόσεις να είναι ικανοποιητικές (περαιτέρω συγκεντρώσεις έχουν ως αποτέλεσμα μειωμένη ανάπτυξη).

Πίνακας 1: Εκροές θρεπτικών στοιχείων στο κενάφ με την απομάκρυνση της βιομάζας (Di Virgilio et al. 2006).

Απομάκρυνση θρεπτικών Kg / t ξηρής ουσίας
Ν 2-3
P2O5 1-2
K2O 3-4
  1. Σπορά

Οι Danalatos and Archontoulis (2005) και Alexopoulou et al. (2004) μελέτησαν την επίδραση της εποχής σποράς στην ανάπτυξη καλλιέργειας κενάφ και παρατήρησαν ότι πρώιμη σπορά στον Ελλαδικό χώρο (αρχές Ιουνίου) επιφέρει στατιστικά σημαντική μεγαλύτερη ξηρή βιομάζα απ’ ότι όψιμη σπορά. Οι Alexopoulou et al. (2004) αναφέρουν ότι σύγκριναν πυκνότητα φυτών 20.000 και 40.000 φυτά ανά στρέμμα αλλά δεν εκτιμήθηκαν μεγάλες διαφορές στις τελικές αποδόσεις βιομάζας ενώ στο ίδιο κατέληξαν και οι Barnanti et al. (2011) προτείνοντας την χαμηλότερη πυκνότητα διότι έτσι θα έχουμε εξοικονόμηση κόστους σποράς. O Zublena (1980) αξιολόγησε δόσεις σποράς από 1,7 ως 3,4 κιλά ανά στρέμμα και παρατήρησε ότι δεν προέκυψαν στατιστικά σημαντικές διαφορές στις τελικές αποδόσεις και έτσι προτείνεται η μικρότερη αξιολογήσιμη δόση. Για την παραγωγή ίνας οι Acreche et al. (2005) προτείνουν γραμμές σπορά που απέχουν 35 εκατοστά και πυκνότητα φυτείας πάνω στην γραμμή περί τα 25 φυτά ανά μέτρο. Οι Jordan et al. (2005) αναφέρουν ότι απόσταση φυτείας στα 20 cm μπορεί να επιφέρει σημαντική τελική απόδοση σε βιομάζα σε σχέση με αποστάσεις σειρών στα 91 cm. Οι Agbaje (2011) μελέτησαν αποστάσεις σποράς από 25 και 50 cm. To τελικό ύψος του φυτού μπορεί να μην επηρεαζόταν στατιστικά σημαντικά αλλά τόσο η διάμετρος του στελέχους όσο και η απόδοση σε σπόρο ήταν υψηλότερη στην περίπτωση των 50 εκατοστών. Ο Williams (1968) κάνει λόγο για δόσεις σπόρου ως 1,7 κιλά ανά στρέμμα και αποστάσεις μεταξύ των σειρών 35 cm όταν υπάρχει επάρκεια υγρασίας.

  1. Συγκομιδή

Το φυτό ανάλογα με την ζητούμενη χρήση συγκομίζεται όταν έχει την μέγιστη συγκέντρωση σε φυτικές ίνες (τελικό προϊόν, χαρτί) και αυτό το διάστημα είναι περίπου στην άνθηση (University of Kentucky, 2009, Di Virgilio et al. 2006).). Οι Olasoji et al. (2012) αναφέρουν ότι όταν ζητούμενο είναι η παραγωγή σπόρου, την μέγιστη ποιότητα αλλά και μεγαλύτερο βάρος την συναντάμε 35 ημέρες μετά την άνθηση του φυτού.

Η συγκομιδή του φυτού γίνεται με χορτοκοπτικά ώστε να κοπεί και να τεμαχιστεί, παραμονή στον αγρό αν είναι απαραίτητο για πτώση της υγρασίας και εν τέλει δεματοποιησή σε στρογγυλά μικρά δέματα κυρίως (Webber and Bledsoe, 1993). Φυσικά όταν ζητούμενο είναι η παραγωγή σπόρου πρέπει να πραγματοποιείται και αλωνισμός με θεριζοαλωνιστικές μηχανές.

  1. Αποδόσεις

Για την Ελλάδα υπάρχουν πειραματικά δεδομένα όσον αφορά αποδόσεις του κενάφ με τους Danalatos and Archontoulis (2010) στην κεντρική Ελλάδα να εκτιμούν αποδόσεις ως και 2000 κιλά ανά στρέμμα, τους Kipriotis et al. (2007) να εκτιμούν παραγωγή ξηρής βιομάζας ως 1300 κιλά ανά στρέμμα στην βόρεια Ελλάδα ενώ οι Alexopoulou et al. (2007) εκτίμησαν αποδόσεις σε ξηρή βιομάζα ως 1200 κιλά ανά στρέμμα στη κεντρική Ελλάδα.  Οι κλιματολογικές συνθήκες διέφεραν και έτσι αυτές ίσως είναι που καθορίζουν τις αποδόσεις. Σε άλλα πειράματα αποδόσεων ο Tahery (2011) κάνει λόγο για αποδόσεις φρέσκιας βιομάζας πάνω από 250 γραμμάρια ανά φυτό με την επιλογή καθορισμένης ποικιλίας. Τέλος αν ζητούμενο είναι παραγωγή σε σπόρο οι Webber et al.(2002) μέσα από την μελέτη  και την συγκέντρωση έξι βιβλιογραφικών αναφορών καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η απόδοση σε σπόρο μπορεί να ποικίλει από 99,7 ως 381 κιλά ανά στρέμμα.

  1. Βιβλιογραφία
  1. Arbaoui S., A. Evlard, M. W. Mhamdi, B. Campanella, R.Paul and T. Bettaieb. 2013. Potential of kenaf (Hibiscus cannabinus L.) and corn (Zea mays L.) for phytoremediation of dredging sludge contaminated by trace metals. Biodegradation.  February 2013
  2. Acreche M.M., L. N. Gray, N. G. Collavino and J. A. Mariotti. 2005. Effect of row spacing and lineal sowing density of kenaf (Hibiscus cannabinus L.) yield components in the north-west of Argentina. Spanish Journal of Agricultural Research 3(1), 123-129
  3. Adamson, W.C., F.L. Long, and M.O. Bagby. 1979. Effect of nitrogen fertilization on yield, composition, and quality of kenaf. Agron. J. 71:11–14.
  4. Agbaje G. O, Aluko O. A. and Olasoji J. O.. 2011. Effect of plant spacing on seed yield and yield components in kenaf (Hibiscus cannabinus) variety, Ifeken 400. African Journal of Plant Science Vol. 5(12), pp. 718-721,
  5. Alexopoulou E., Y. Papatheohari and E. Kipriotis. 2007. Response of kenaf (Hibiscus cannabinus L.) growth and yield to nitrogen fertilization. Journal of Food Agriculture & Environment Vol. 5 (2): 228-232.
  6. Alexopoulou, E., Christou, M., Nicholaou, A., and Mardikis, M., 2004. The influence of sowing time and plant populations on kenaf growth and yields. In: Van Swaalj, W.P.M., Fjalistrom, T., Helm, P., Grassi, A. (Ed.), Biomass for Energy, Industry and Climate Protection. Proceedings of the 2nd World Biomass Conference, 10-14 May, Roma, Italy, pp 304-7.
  7. Angelini, L., Macchia, M., Ceccarini, L. and Bonari, E.. 1998. Screening of kenaf genotypes for low temperature requirements during germination and evaluation of  feasibility of speed production in Italy. Field Crops Research, Elsevier, 59, 73-79.
  8. Angus J.F., Cunningham R.B., Moncur M.W., MacKenzie D.H. 1981. Phasic development in field crops I. Thermal response in the seedling phase. Field Crops Research 3:365–387.
  9. Archontoulis, S.V., Struik, P.C., Danalatos, N.G., 2005. Leaf photosynthesis of kenaf (cv. Everglades 41) as affected by different light intensity and temperature regimes. In: Proceedings of the 14th European Biomass Conference, 17–21 October, Paris, France, pp. 414–417.
  10. Bada B.S., Raji K.A.. 2010. Phytoremediation potential of kenaf (Hibiscus cannabinus L.) grown in different soil textures and cadmium concentration. Afr. J. Environ. Sci. Technol., 4:250–255
  11. BakhtiarB.A., Iqbal M.A., Kausar, A.G., Mirza, L.D. 1990. Kenaf (Hibiscus cannabinus) response to fertilizer application. Journal of Agricultural Research. v. 28(4) p. 427-432
  12. Ban˜uelos, G.S., Bryla, D.R., Cook, C.G., 2002a. Vegetative production of kenaf and canola under irrigation in central California. J. Oil Crops Prod. Util. 15, 237-245.
  13. Barbanti L., N. Di Virgilio, Venturi G.. 2008. Effects of Plant Density, Seeding and Harvest Time on the Growth of Two Kenaf (Hibiscus Cannabinus L.) Varieties. Ital. J. Agron. / Riv. Agron., 2008, 4:267-277
  14. Bhajan S.K., N. Biswas, N.M.R.B. Rahman, M.M. Hasan, S.K. Saha, A. Khatun. 2012. Study on the development of salt tolerant kenaf varieties through Agrobacterium-mediated genetic transformation. International Research Journal of Biotechnology.  Vol. 3(8) pp. 128-133,
  15. Carberry, P. S. and Abrecht, D.G.. 1990. Germination and elongation of the hypocotyls of kenaf in response of temperature. Field Crops Res., 24, 227-240.
  16. Coetzee, R., 2004. Characterization of kenaf (Hibiscus cannabinus L.) cultivars in South Africa. Masters thesis of the University of the Free State, South Africa.
  17. Curtis, P. S. and A. Lauchli. 1985. Response of kenaf (Hibiscus cannabinus L.) to salt stress: Germination and vegetativegrowth. Crop Sci. 25: 944-949.
  18. Curtis, P.S. and A. Lauchli, 1987. The effect of moderate salt stress on leaf anatomy in Hibiscus cannabinus ( Kenaf ) and its relation to leaf area. American J. Bot., 74: 538–42.
  19. Danalatos N.G., Archontoulis S.V.. 2010. Growth and biomass productivity of kenaf (Hibiscuss cannabinus L.) under different agricultural inputs and management practices in central Greece. Ind Crops Prod. 32:231–240
  20. Danalatos NG, Archontoulis SV, 2005. Irrigation and N-fertilization effects on Kenaf growth and biomass productivity in central Greece. In: M.J Pascual-Villalobos, F.S. Nakayama, C.A. Bailey, E. Correal and W.W. Schloman, Jr. Proceeding of 2005 Annual Meeting of the Association for Advancement of Industrial Crops: International Conference on Industrial Crops and Rural Development 17−21 September 2005, Murcia, Spain, pp 879−888.
  21. Danalatos, N.G. and S.V. Archontoulis, 2005. Sowing time and plant density effects on growth and biomass productivity of two Kenaf varieties in central Greece. . Proceedings of the International Conference on Industrial Crops and Rural Development, 17-21 September 2005, Murcia, Spain, pp 889-901.
  22. Di Virgilio N., Zatta A., Venturi G.. 2006. Agronomic comparison between KENAF and HEMP. Present and future of kenaf as multipurpose crop for industry and energy applications. BIOKENAF EU project “BIOmass Production Chain and Growth Simulation Model for KENAF. University of Bologna
  23. Duke J.A.. 1983. Handbook of Energy Crops. Unpublished
  24. El Bassam. 2010. Handbook of Bioenergy Crops- A Complete Reference In Species Development and Applications. Earthscan. WashingtonDC. 516pp.
  25. Farah S.M.. 1981. Irrigation of kenaf ( Hibiscus cannabinus L.) in the Sudan. The Journal of Agricultural Science, 96, pp 569-578.
  26. Francois, L.E., T.J. Donovan, and E.V. Maas. 1990. Salt tolerance of kenaf. p. 300-301. In: J. Janick and J.E. Simon (eds.), Advances in new crops. Timber Press, Portland, OR
  27. Gonzalez Moreno, A., De Andres, E.F., Walter, I., Tenorio, J.L., 2004. Kenaf responses to irrigation and nitrogen fertilization in central region of Spain. In: Van Swaalj, W.P.M., Fjalistrom, T., Helm, P., Grassi, A. (Ed.), Biomass for Energy, Industry and Climate Protection. Proceedings of the 2nd World Biomass Conference, 10-14 May, Roma, Italy, pp 323-6.
  28. Hossain M.D., Musa M.H.. 2010. Effects of nitrogen, phosphorus and potassium levels on kenaf (Hibiscus cannabinus L.) growth and photosynthesis under nutrient solution. J Agric Sci 2(2):49-57
  29. James B.. 1996. Kenaf Perfomance under dryland and irrigated conditions in a semiarid region. Kenaf Association International Conference Proceedings
  30. Jordan, D. L., Barnes, J. S., Bogle, C. R., Marshall, T. M., Corbett, T., Crozier, C. R., McLawhorn, B., and Fisher, L. 2005. Influence of cultural practices and crop rotation on kenaf yield in North Carolina. Online. Crop Management 
  31. Kipriotis, E., Alexopoulou, E., Papatheohari, Y., Moskov, G., Georgiadis, S., 2007. Cultivation of kenaf in north-east Greece. Part II. Effect of variety and nitrogen on growth and dry yield. J. Food Agric. Environ. 5 (1), 135–139.
  32. LeMahieu P.S., E.S. Oplinger, and D.H. Putnam. Kenaf. Alternative Field Crops Manual. University of Wisconsin – Madison & University of Minnesota
  33. Mambelli, S., Grandi, S., 1995. Yield and quality of kenaf (Hibiscus cannabinus L.) stem as affected by harvest date and irrigation. Ind. Crops Prod. 4, 97–104.
  34. Manzanares, M., Tenorio, J. and Ayerbe, L., 1997. Sowing time, cultivar, plant population and application of N fertilization on kenaf in Spain’s central plateau, Biomass and Bioenergy, Elsevier, Vol. 12, 4, 263-271.
  35. Manzano R. , J . Peñalosa and E . Esteban. 2012. Effect of arsenic on Hibiscus cannabinus L. (kenaf) behaviour and evaluation of its use in phytoremediation. Proceedings of the 4th International Congress on Arsenic in the Environment, 22-27 July 2012, Cairns, Australia Edited by Jack C . Ng , Barry N . Noller , Ravi Naidu , Jochen Bundschuh and Prosun Bhattacharya
  36. Mariotti M., Masoni A.. Ercoli L.. 1998. Effect of irrigation and nitrogen fertilization on energy production of kenaf [Tuscany – Hibiscus cannabinus L.]. Agricoltura Ricerca  v. 20(173) p. 109-120
  37. McMillin, J.D., Wanger, M.R., Webber III, C.L., Mann, S.S., Nichols, J.D., Jech, L., 1998. Potential for kenaf cultivation in south-central Arizona. Ind. Crops Prod. 9:73–77.
  38. Monti A., Zatta A.. 2009. From Growing Kenaf to Its Industrial Use. EU Project. University of Bologna
  39. Nkaa FA, Ogbonnaya CI, OnyikeNB (2007). Effect of differential irrigation on physical and histochemical properties of kenaf (Hibiscus cannabinus L.) grown in the field in Eastern Nigeria. Afr. J. Agric. Res., 2(6): 252-260.
  40. Olasoji J. O., A. O. Aluko, O. N. Adeniyan, S. O. Olanipekun, A. A. Olosunde and Okoh J. O.. 2012. Effect of time of harvest on physiological maturity and kenaf (Hibiscus canabinus) seed quality. African Journal of Plant Science Vol. 6(10), pp. 282-289
  41. Polthanee, A. and Changdee. T. 2008. Influence of adventitious root removing and timing of fertilizer in flooded soil on growth and N, P Uptake of kenaf under greenhouse and field condition. Asian J. Plant Sci. 7(4) : 352-359
  42. Quaranta E., Belocchi, A., Bottazzi, P., Monotti, M., Del Pino, A.M., Desiderio, E., 2000. Limited water supply on kenaf (Hibiscus cannabinus L.) in central Italy. Ital. J. Agron. 4 (1), 1-9
  43. Reddy A.R,., Das V.S.. 2000. Photosynthesis and kinetic characteristics of rubisco in Hibiscus cannabinus L.. Indian J Exp Biol. 38(8):841-4.
  44. Saha, A.R., D.N. Maitra, B. Majumdar, S. Saha and H. Chowdhury, 2010. Response of kenaf (Hibiscus canabinus) to integrated nutrient management in relation to its fibre productivity, nutrient uptake and soil properties. Indian J. Agric. Sci., 80: 146-150
  45. Stricker J.A., Prine G.M., Riddle T.C.. 2001. Kenaf – A possible new crop for Central Florida. SS-AGR-68, Agronomy Dept, Florida Cooperative Extension Service, Institute of Food and Agricultural Services(IFAS) University of Florida, Gainesville, USA.
  46. Tahery Y (2011). Growth characteristics and biomass production of kenaf. Afr. J. Biotechnol. 10(63): 13756-13761.
  47. University of Kentucky. 2009. Kenaf.  The University of Kentucky’s CropDiversification & BiofuelResearch & EducationCenter. Available at: http://www.uky.edu/Ag/NewCrops/welcome.html
  48. Wachjar A., Sutidjo D. Bahri S.. 1994. Effect of phosphorus and potassium fertilizers application on the growth and seed yield of kenaf (Hibiscus cannabinus L.) on latosol. Buletin Agronomi . v. 22(1) p. 36-47
  49. Webber III C.L. , H. L. Bhardwaj, and V. K. Bledsoe. 2002. Kenaf Production: Fiber, Feed, and Seed –  Trends in new crops and new uses. J. Janick and A. Whipkey (eds.). ASHS Press, Alexandria, VA.
  50. Webber, C.L. III and R.E. Bledsoe. 1993. Kenaf: Production, harvesting, processing, and products. p. 416-421. In: J. Janick and J.E. Simon (eds.), New crops. Wiley, New York
  51. Webber, C.L. III. 1996. Response of kenaf to nitrogen fertilization. p. 404-408. In: J. Janick (ed.), Progress in new crops. ASHS Press, Arlington, VA
  52. Williams, J.H. 1966. Influence of row spacing and nitrogen levels on dry matter yields of kenaf (Hibiscus cannabinus L.). Agron. J. 58:166–168.
  53. Zublena, J. P., 1980: Kenaf (Hibiscus cannabinus L.) adaptation and management for fiber production in New Jersey. Dissertation Abstracts International, B 40(7): 2942..
  54. Γουρνιεζάκη Ι.. 2010. Η Επίδραση διαφόρων καλλιεργητικών παραγόντων (άρδευση, λίπανση, εποχή σποράς, ποικιλία και πυκνότητα φύτευσης) στην αύξηση, ανάπτυξη και παραγωγικότητα του κενάφ στην Καρδίτσα. Πτυχιακή Διατριβή. Επιβλέπων : Δαναλάτος Ν.. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Βόλος
  55. Καλλιονάκη Κ.. 2007. Αύξηση, ανάπτυξη και παραγωγικότητα του Κενάφ στην Καρδίτσα : η επίδραση της εποχής σποράς, πυκνότητας πληθυσμού και επίδραση, δύο ποικιλιών. Πτυχιακή Διατριβή. Επιβλέπων : Δαναλάτος Ν.. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Βόλος
  56. Παπαδάκη Ν. 2008. Αύξηση, ανάπτυξη και παραγωγικότητα της ποικιλίας Tainnung 2 της καλλιέργειας του Κενάφ στην περιοχή της Καρδίτσας, υπό την επίδραση τριών επεμβάσεων άρδευσης και τεσσάρων επιπέδων αζωτούχου λίπανσης . Πτυχιακή Διατριβή. Επιβλέπων : Δαναλάτος Ν.. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Βόλος
  57. Πασχαλίδης. 1997. Το Κεναφ (Hibiscus cannabinus) Μια νέα καλλιέργεια με προοπτική ανάπτυξης στην χώρα μας. Αγρότυπος Α.Ε.. Αθήνα
  58. Στάθης Δημ.. 2011. Επίδραση αμειψισποράς στην περιεκτικότητα σε άζωτο των ενεργειακών φυτών Ινώδες Σόργο- Sorghum bicolor και Κενάφ- Hibiscus cannabinus L. Πτυχιακή Διατριβή. Επιβλέπων : Δαναλάτος Ν.. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Βόλος
  59. Τσιαδήμος Β.. 2006. Μελέτη ρυθμών φωτοσύνθεσης και χαρακτηριστικά αύξησης και ανάπτυξης του Κενάφ. Πτυχιακή Διατριβή. Επιβλέπων : Δαναλάτος Ν.. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Βόλος