Αναγνωστόπουλος Β. Δημήτρης, Αγρότης- Γεωπόνος  Π.Ε.

MSc Γεωργικής Μηχανικής και Διαχείρισης Φυσικών Πόρων &

MSc Νέα επιχειρηματικότητα, Καινοτομία και Ανάπτυξη

Email: dvanagnosto@yahoo.gr

1.     Έδαφος

To σόργο έχει την δυνατότητα να προσαρμοστεί σε πλήθος εδαφών από αμμώδη (προτιμότερά) ως μαύρα αργιλώδη με την απαραίτητη επιλογή της ποικιλίας (Kimber, 2000). Ωστόσο, απαραίτητο είναι η καλή στράγγιση του εδάφους με το pH να κυμαίνεται από 5 ως 8,5 (FAO, 2005). Προτιμότερο είναι ωστόσο να αναπτύσσεται σε συνθήκες pH κάτω του 5,7 παρόλο που έχουν γίνει προσπάθειες ανάπτυξης ποικιλιών με προσαρμογή σε αλκαλικές συνθήκες (Duke, 1983) ενώ αντίστοιχα έχουν αναπτυχθεί και ποικιλίες ανθεκτικές σε εξαιρετικά όξινες συνθήκες εδάφους (Flores et al., 1991 και Duncan and Shuman, 1990).  Αντίθετα οι Δαναλάτος και Αρχοντούλης  (2008) πλέον προτείνουν άριστο εύρος οξύτητας 6,5-7,8. Ακόμα, ο Duncan (1987) αναφέρει ότι η ανθεκτικότητα του σόργου σε χαμηλή οξύτητα εξαρτάται από την δυνατότητα της ποικιλίας να προσλαμβάνει Cu, Mn, Mg και Ca και όχι υψηλές συγκεντρώσεις Κ. Η καλλιέργεια γενικά παρουσιάζει μέτρια ανοχή στην αλατότητα του εδάφους ενώ σύμφωνα με τους Rani et al. (2012),  Kulhari et al. 2008, Tigabu et al. (2012) και El. Naim et al. (2012) έχουν δημιουργηθεί ποικιλίες που ανέχονται αλατότητα και άνω των 7 ds/m. Ωστόσο η μέγιστη ανθεκτικότητα που έχει αναφερθεί στο σύνολο των ερευνών είναι σε ελάχιστες περιπτώσεις στα 12 ds/m, στις περισσότερες αναφορές ανθεκτικότητα ως περίπου 8 ds/m ενώ σε περιπτώσεις άνω των 12 ds/m υπάρχει σημαντικά αρνητική επίδραση στην ανάπτυξη της καλλιέργειας. Ένας τρόπος ανοχής στην αλατότητα των φυτών σόργου σύμφωνα με τους Nawaz et al. (2010) είναι η εφαρμογή προλίνης ενώ όμοια και οι Vahid et al. (2011) αναφέρουν έντονη αύξηση της προλίνης ως μηχανισμό αντίδρασης του φυτού με την παρουσία αλατότητας. Στο έδαφος καλό είναι να υπάρχουν χαμηλές συγκεντρώσεις σε ψευδάργυρο καθώς σύμφωνα με τους Mirshekali et al. (2012) 300 ppm Zn αρκούν για να μειωθεί στατιστικά σημαντικά η τελική βιομάζα. Ακόμα, το σόργο έχει την δυνατότητα να απορροφήσει σημαντικές ποσότητες χρωμίου και πετρελαίου από ρυπασμένα εδάφη ως μέσο φυτοεξυγίανσης αλλά και πάλι υπάρχει αρνητικός αντίκτυπος στην βιομάζα (Banks et al, 2003, Karimi, 2013 και Revathi, 2011). Γενικότερα το σόργο προτείνεται ως φυτό φυτοεξυγίανσης για εδάφη με υψηλές συγκεντρώσεις ποικίλων βαρέων μετάλλων (Marchiol et al., 2010).

2.     Υγρασία

H επίδραση της άρδευσης στις αποδόσεις βιομάζας επιδρά σημαντικά και μάλιστα γραμμικά στις περισσότερες των περιπτώσεων σύμφωνα με τους  McCuistion et al. (2009) σε πειράματα ποικιλιών που πραγματοποίησαν.

Γράφημα 7: Συσχέτιση άρδευσης με απόδοση βιομάζας σόργου (McCuistion et al., 2009).

Οι Garofalo et al. (2011) τονίζουν ότι η ιδανικότερη προσθήκη άρδευσης για την παραγωγή βιομάζας είναι στα 830 mm ενώ πρέπει για ικανοποιητικές αποδόσεις να ξεπερνά τα 500mm. Οι Howell et al. (1994) προσδιόρισαν ετήσια εξατμισοδιαπνοή για το σόργο στα 578 mm με την μέθοδο Penman Monteith. Ωστόσο, αναφέρεται ότι ακόμα και με δόση εφαρμογής στο 80% της εξατμισοδιαπνοής προκύπτει ικανοποιητική απόδοση ξηρής βιομάζα στα 3400 κιλά ανά στρέμμα αρκεί ωστόσο ο τρόπος άρδευσης να είναι υπόγεια στάγδην άρδευση (Ζαχαρής, 2008). Όμοια και οι Χατζηνίκος (2004) και οι SakellariouMakrantwnaki et al. (2009) τονίζoυν ότι η εφαρμογή υπόγειας στάγδην άρδευσης στο σόργο επιφέρει τις υψηλότερες αποδόσεις σε βιομάζα σε σχέση με άλλες μεθόδους άρδευσης αλλά και πιο ορθολογική αξιοποίηση υδάτινων πόρων. Ακόμα, οι αποδόσεις σε βιομάζα δεν εξαρτώνται μόνο από τον τρόπο άρδευσης αλλά και από το πρόγραμμα εφαρμογής με τους Saeed and ElNadi (1998) να προτείνουν ημερήσια δόση στα 8mm με εφαρμογή τουλάχιστον κάθε 7 ημέρες. Οι Farre and Gonzalez (2006)  προχώρησαν σε μια μελέτη σύγκρισης και καταλήγουν ότι σε ξερικές περιοχές τις Μεσογείου το σόργο αντιδρά πολύ πιο ικανοποιητικά τόσο σε χρήση νερού όσο και σε απόδοση βιομάζας σε σχέση με τον αραβόσιτο σε παρόμοιες συνθήκες. Αντίστοιχα,  και οι Wagner and Knoblauch (2011) και οι Zsembeli et al. (2011) αναφέρουν ότι το σόργο παρουσιάζει μεγαλύτερη αποδοτικότητα χρήσης νερού από το καλαμπόκι ενώ η Rees (2013) προσθέτει ιδανικότερη χρήση νερού και από την σόγια. Ακόμα, έχει υπολογιστεί η ημερήσια ανάγκη για χρήση νερού του σόργου με έντονη να είναι η ανάγκη για άρδευση στο διάστημα της άνθησης (Cothren et al., 2000). Ωστόσο, αναφέρεται ότι από την περίοδο γεμίσματος του σπόρου μειώνεται σταδιακά η ημερήσια χρήση νερού ενώ ο Farah (1983) αναφέρει ότι η συμπληρωματική άρδευση κατά την διάρκεια από την άνθηση ως την ωρίμανση του φυτού επιδρά θετικά στην μεγέθυνση της βιομάζας. Η αποδοτικότητα χρήσης νερού σε πειράματα διάφορων ποικιλιών για την παραγωγή βιομάζας που πραγματοποίησαν οι Abdulai et al. (2010) είναι από 0,176 ως 3,310 gr/Lt. Οι Sarig et al. (1984) αναφέρουν ότι είναι δυνατόν σε μη αρδευόμενες εκτάσεις να πετύχουμε υψηλότερες αποδόσεις ως και 20% σε βιομάζα  αν εμβολιάσουμε το φυτό με βακτήρια του γένους Azospirillum. Όταν σκοπός είναι η παραγωγή βιομάζας ανάλογα με τις συνθήκες άρδευσης που επικρατούν  καλό είναι να επιλέξουμε και το τύπο της καλλιεργούμενης ποικιλίας καθώς σε αρδευόμενες συνθήκες το σόργο του Σουδάν παρέχει μεγαλύτερες αποδόσεις ενώ σε ξερικές συνθήκες ίσως κοινές χορτοδοτικές ποικιλίες να προτιμούνται (Lauriault, 2009).

 

Γράφημα 8: Ανάγκες άρδευσης σόργου στα διάφορα στάδια ανάπτυξης του (Cole and Chapin, 1975 from Cothren et al, 2000).

Τέλος, σύμφωνα με τους Kapanigowda et al. (2012) υπάρχει η δυνατότητα να αναπτυχθούν ποικιλίες σόργου που θα ανέχονται συνθήκες ξηρασίας και να παρουσιάζουν μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα χρήσης νερού καθώς όπως αναφέρουν το κλειδί για την επίτευξη του στόχου είναι η βελτίωση και η δημιουργία ποικιλιών που να παρουσιάζουν μειωμένη διαπνοή πριν την άνθηση.

3.     Θερμοκρασία

Ο Downes (1972) αναφέρει ότι υψηλές θερμοκρασίες (33 οC) στο διάστημα από την βλάστηση ως την έναρξη της άνθησης έχουν αρκετά αρνητική επίδραση στην ανάπτυξη του φυτού ενώ και ο  Prasad et al. (2008) αναφέρει  ότι η επίδραση θερμοκρασίας 40 οC  επιδρά αρνητικά στο ύψος του φυτού. Ακόμα, ο Ogunlela (1980) αναφέρει ότι η επίδραση θερμοκρασίας 32 βαθμών επιφέρει μείωση στο ξηρό βάρος 14% σε σχέση με επίδραση θερμοκρασίας 26,5 οC. Οι Harris et al. (1987) εξέτασαν το εύρος θερμοκρασιών που έχει την δυνατότητα να φυτρώσει το φυτό και αναφέρουν ότι είναι από 13-40 οC ενώ ο Peacok (1982) σε σύνολο ερευνών που παρουσιάζει κάνει λόγο για ιδανικό εύρος από 21 ως 35 οC με την ιδανική θερμοκρασία να είναι στους 30 οC (Kimber, 2000). Οι Saita et al. (2011) αναφέρουν ακόμα ότι ανάλογα και με την ποικιλία επιλογής ινώδους σόργου υπάρχει η δυνατότητα ανοχής και φυτρώματος ως και 8 οC ενώ η συγκεκριμένη ομάδα ερευνητών τονίζει ως ιδανικό εύρος το 20-30 οC. Έπειτα από το φύτρωμα απαιτούνται θερμοκρασίες άνω των 15 οC  ενώ άριστη θερμοκρασία ανάπτυξης είναι στους 35 οC (Δαναλάτος και Αρχοντούλης, 2008). Σύμφωνα με τον Norcio (1976) (in Peacock, 1982) σε θερμοκρασίες άνω των 40 οC ο ρυθμός φωτοσύνθεσης μειώνεται σημαντικά. Το σύνολο των θερμοκρασιών που απαιτείται σύμφωνα με τον Gashkova (2008) για την ωρίμανση του φυτού είναι από 2000 ως 3500 οC  ανάλογα με την ποικιλία επιλογής (έντονης, μεσαίας και αργής ανάπτυξης). Συνήθως η θερμοκρασία βάσης για το σόργο είναι 7 οC. Ο Kelley (undated) υπολόγισε τις θερμομονάδες απαίτησης για τον σόργο (ελάχιστη θερμοκρασίας 10 και ανώτερη 38 οC) και ενδεικτικά αναφέρεται ότι ως την εμφάνιση των φυτών απαιτούνται 200 θερμομονάδες, ως το στάδιο των 5 φύλλων 660, ως την άνθηση 1848-1995 και τέλος για την πλήρη ωρίμανση 2673-3360.   Το φυτό είναι να δυνατόν να υποφέρει από απότομη πτώση θερμοκρασιών (chilling) κατά την διάρκεια ανάπτυξης του. Αν η επίδραση είναι για σύντομο χρονικό διάστημα η καλλιέργεια έχει την δυνατότητα να ανακάμψει ενώ αν το διάστημα είναι παρατεταμένο τότε όχι (Ercoli et al., 2004).

4.     Μήκος ημέρας

Οι μέρες από την σπορά ως την άνθηση επηρεάζονται εκτός από την θερμοκρασία αλλά και από την φωτοπερίοδο. Η ανάπτυξη του άνθους δεν θα ξεκινήσει αν υπάρχει μήκος ημέρας λιγότερο από 12 ώρες και 20 λεπτά (Pennington, 2011). Οι Ellis et al. (1996) μελέτησαν το διάστημα με συνθήκες φωτοπεριόδου 11 ωρών και θερμοκρασίας ημέρας 34 οC σε σύγκριση με συνθήκες φωτοπεριόδου 12 ωρών και θερμοκρασίας ημέρας 30 βαθμών. Παρατήρησαν ότι η επίδραση της μεγαλύτερης φωτοπεριόδου επέφερε γενικά πρωίμιση στην άνθηση. Όμοια οι Μiller et al. (1968) αξιολόγησαν 15 ποικιλίες τροπικών περιοχών και 7 αμερικάνικες και παρατήρησαν ότι οι πρώτες παρουσίασαν χαμηλότερη κρίσιμη φωτοπερίοδο. Παρόλα αυτά, οι τροπικές ποικιλίες παρουσίασαν και μεγάλη παραλλακτικότητα συμπεριφοράς στην φωτοπερίοδο σε σχέση με τις αμερικάνικες ποικιλίες που ήταν σταθερές. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι βρέθηκαν σε ποικιλίες ότι κρίσιμη φωτοπερίοδος ήταν 13 ώρες.  Οι Tamuroto et al. (2005) προκειμένου να είναι εφικτή η ανάπτυξη του φυτού σε φωτοπερίoδο κάτω των 12 ωρών έχουν κάνει προσπάθειες να απομονώσουν τα γονίδια που προκαλούν την ευαισθησία στην φωτοπερίοδο του σόργου (γονίδια D1 και D2).

5.     Λίπανση

Σε βιβλιογραφική έρευνα των Pal et al. (1982) αναφέρεται ότι ανάλογα με την ποικιλία  επιλογής για παραγωγή σπόρου απαιτούνται δόσεις αζώτου από 6 ως 15 κιλά ανά στρέμμα, φωσφόρου ως το πολύ 4 κιλών ενώ καλίου ως 3,3 κιλά. Εν τέλει καταλήγουν σε ισορροπημένη πρόταση λίπανσης που περιλαμβάνει 12 κιλά αζώτου ανά στρέμμα, 2,6 κιλά φωσφόρου, 3,3 κιλά καλίου και 1,5-2,5 κιλά ψευδαργύρου. Όμοια και οι Powel and Hons (1992) καταλήγουν σε δόσεις εφαρμογής αζώτου στα 11,2 κιλά ανά στρέμμα. Σε πειράματα ωστόσο των Buah and Mwinkaara (2009) αναφέρεται ότι η προσθήκη 4, 8 και 12 κιλών αζώτου ανά στρέμμα επιφέρουν αύξηση των αποδόσεων σε σπόρο σε σχέση με μάρτυρα (χωρίς λίπανση) κατά 39%, 43% και 45% αντίστοιχα αλλά αναφέρουν ότι οι τελικές αποδόσεις δεν διαφέρουν στατιστικά σημαντικά αυξάνοντας τις δόσεις λίπανσης. Αντίστοιχα και οι Bebawi and Abedelazil (1983) αξιολόγησαν δόσεις αζώτου 4,3, 8,6 και 17,2 κιλών ανά στρέμμα και παρατήρησαν αύξηση στις αποδόσεις σπόρου κατά 14%, 21% και 45% αντίστοιχα. Έτσι καταλήγουμε σε μεγάλη παραλλακτικότητα συμβουλών λίπανσης σε κάθε περίπτωση οι οποίες μπορεί να διαφέρουν ανάλογα με την παρουσία της οργανικής ουσίας, την υφή του εδάφους, την κλίση του εδάφους, το ύψος βροχής και την έκλυση, τα κλιματικά στοιχεία, την αποτελεσματικότητα εφαρμογής και την μορφή εφαρμογής. Σε κάθε περίπτωση τα παραπάνω πρέπει να συνεκτιμούνται για να καταλήξουμε στην ιδανική δόση εφαρμογής. Οι Roy and Khandaker (2010) εξέτασαν τρείς δόσεις  λίπανσης φωσφόρου στην παραγωγή βιομάζας του σόργου (4, 8 και 12 κιλά ανά στρέμμα) και παρατήρησαν ότι τις πιο ιδανικές αποδόσεις σε ξηρή βιομάζα και ανάπτυξη επιτυγχάνονται με δόση στα 8 κιλά ανά στρέμμα. Τα αποτελέσματα ωστόσο συγχέονται από έρευνα των Rashid and Iqbal (2011) οι οποίοι αναφέρουν ότι η μέγιστη απόδοση σε βιομάζα επιτυγχάνεται με δόση ως 2,5 κιλά ανά στρέμμα. ενώ η μέγιστη ποιότητα στα 4,3 κιλά ανά στρέμμα. Η εξήγηση στην αντίφαση των αποτελεσμάτων πρώτα αναζητείται στην υφή του εδάφους, ωστόσο όμως και τα δύο τα εδάφη είναι πηλώδη άρα έχουμε παρόμοια συμβολή υποστρώματος. Έπειτα παρατηρούμε την συγκέντρωση φωσφόρου στο έδαφος που στην περίπτωση των Roy and Khandaker (2010) δεν αναφέρεται καν ενώ στην περίπτωση των  Rashid and Iqbal (2011) παρατηρείται συγκέντρωση κατά Olsen στα 4,9 ppm. Τέλος, σημαντική παράμετρος είναι ότι στην περίπτωση των Rashid and Iqbal (2011) ότι οι δόσεις φωσφόρου που αξιολογούνται διαλύονται σε συνθήκες εργαστηρίου σε εδαφικό διάλυμα ενώ στην περίπτωση των Roy and Khandaker (2010) εφαρμόζεται σε συνθήκες αγρού σε στερεή φάση.  Οι Daba and Zewedie (2001) αναφέρουν ότι δόση φωσφόρου πάνω από 6,9 κιλά ανά στρέμμα είναι ικανή να διατηρήσει σταθερές αποδόσεις σε σπόρο για 3 έτη λόγω του γεγονότος ότι ο φώσφορος είναι δυσκίνητο στοιχείο (έδαφος εφαρμογής αργιλώδες). Το South Dakota University (2004) αναφέρει ότι όταν η κρίσιμη τιμή Olsen στο έδαφος είναι άνω 16 ppm τότε δεν απαιτείται λίπανση ενώ αν είναι η συγκέντρωση ανταλλάξιμου καλίου άνω των 161 ppm τότε δεν απαιτείται καλιούχα. Οι Ogunlela and Yusuf (1988) εξέτασαν τρείς δόσεις καλίου (2, 5 και 7,5 κιλά) και παρατήρησαν ότι η απόδοση σε βιομάζα αυξάνει με την προσθήκη καλίου ενώ για απόδοση σε σπόρο απαιτείται δόση μεταξύ 2,5 και 5 κιλών ανά στρέμμα ανάλογα την ποικιλία επιλογής. Οι Pholsen and Suksri (2007) βάζουν ένα όριο αναφέροντας ότι παρατηρείται στατιστικά σημαντική αύξηση της βιομάζας ως δόση καλίου στα 5,6 κιλά ανά στρέμμα. Οι Ismaeil et al. (2012) αξιολόγησαν την οργανική λίπανση σε καλλιέργεια σόργου και παρατήρησαν ότι δόση κοπριάς από πουλερικά στα 500 κιλά ανά στρέμμα είναι ικανή να αποφέρει απόδοση ξηρής βιομάζας ίση με 866 κιλά ανά στρέμμα. Οι Lehman et al. (1999) σύγκριναν την προσθήκη 10 κιλών αζώτου ανά στρέμμα σε σχέση με την εφαρμογή οργανικού λιπάσματος από φύλλα ακακίας. Η δόση εφαρμογής της οργανικής θρέψης ήταν τέτοια ώστε να προέκυπτε συγκέντρωση αζώτου στα φύλλα 9,4 κιλά ανά στρέμμα. Η προσθήκη του συμβατικού λιπάσματος επέφερε υψηλότερες αποδόσεις σε βιομάζα και σπόρο. Από την οργανική θρέψη μόλις το 6% της δόσης έλαβε το φυτό ενώ από την συμβατική το 21% (σημειώνεται ότι η εφαρμογή έγινε σε περιοχή με υψηλές συνθήκες έκπλυσης).

6.     Σπορά

Οι Snider et al. (2012) αξιολόγησαν αποστάσεις και δόσεις σποράς σε καλλιέργεια σόργου με τελικό στόχο την παραγωγή βιομάζας. Από τις αποστάσεις στα 76, 38 και 19 cm κατέληξαν ότι η ιδανικότερη απόδοση σε ξηρή βιομάζας προκύπτει από την πυκνή σπορά στα 19 cm. Όσον αφορά την δοσολογία προτείνουν το πολύ 11600 σπόρους ανά στρέμμα καθώς με παραπάνω ποσότητα δεν παρατηρείται αύξηση της παραγόμενης βιομάζας. Από την άλλη σε έρευνα των Koller and Scholl (1968) παρατηρήθηκε παρόμοια παραγωγή βιομάζας σε αποστάσεις φυτών 18 και 36 cm αντίστοιχα. Οι Robertson et al. (2009) παρατήρησαν ότι η ανταπόκριση σε υψηλές δόσεις σποράς εξαρτάται και από την ποικιλία επιλογής. Για παράδειγμα, η απόδοση βιομάζας της ποικιλίας Hy Pearl Millet αυξήθηκε στατιστικά σημαντικά όταν η δόση εφαρμογής αυξήθηκε από 0,6 στα 1,25 κιλά ανά στρέμμα ενώ αντίθετα στην ποικιλία Revolution BMR δεν παρατηρήθηκε αύξηση. Όσον αφορά την απόδοση σε σπόρο οι Conley et al. (2005) προτείνουν πυκνότητες φυτών λιγότερο από 15000 φυτά ανά στρέμμα καθώς σε πιο πυκνές φυτείες δεν παρατηρούνται στατιστικά σημαντικές διαφορές σε απόδοση σπόρου. Μάλιστα, σε πυκνότητα στα 7500 φυτά ανά στρέμμα τα  φυτά σόργου είχαν την δυνατότητα να παράγουν μια επιπλέον ταξιανθία. Όσον αφορά τις αποστάσεις μεταξύ των φυτών παρατήρησαν ότι στα 19 cm παρατηρήθηκαν μεγαλύτερες αποδόσεις σε σπόρο σε σχέση με αραιότερες φυτείες.

7.     Συγκομιδή

Όταν γίνεται καλλιέργεια  ινώδες σόργου σκοπός είναι η αποκλειστική απόδοση σε βιομάζα και έτσι σύμφωνα με τον Duke (1983) η καλύτερη στιγμή είναι όταν το φυτό  να είναι σε ύψος 80 με 120 cm. Αν μας ενδιαφέρει η διατροφική αξία της βιομάζας τότε καλό είναι να γίνει συγκομιδή όταν ο σπόρος είναι στο στάδιο ζύμης ενώ αν μας ενδιαφέρει η μέγιστη ποσότητα τότε η συγκομιδή πρέπει να εκτελείται στο στάδιο της μαλακής ζύμωσης  (Newman et al., 2010).

H συγκομιδή πραγματοποιείται με θερισμό της βιομάζας (σιλοκοπτικό ή χορτοκοπτικό) και απόθεση της βιομάζας στο έδαφος για ξήρανση (περίπου 12-14%) και έπειτα δεματοποίηση. Σε περίπτωση ενσιρώματος, τότε η βιομάζα κόβεται σε μικρότερα κομμάτια αποκλειστικά με σιλοκοπτικό και μεταφέρεται απευθείας στην μονάδα ενσίρωσης. Αν όμως οι συνθήκες υγρασίας είναι υψηλές τότε αφήνουμε και σ’ αυτή την περίπτωση την βιομάζα να χάσει  μέρος της υγρασίας της και έπειτα μεταφέρεται στον χώρο επεξεργασίας.

8.     Αποδόσεις

Ως ινώδες σόργο χρησιμοποιείται για την παραγωγή βιομάζας και έτσι οι αποδόσεις που θα παρουσιαστούν εστιάζονται εκεί. Έχει εκτιμηθεί από διάφορες βιβλιογραφικές πηγές ένα δυναμικό παραγωγής του ινώδους που μπορεί να κυμαίνεται από 3 ως και 5 τόνους ανά στρέμμα ξηρής βιομάζας (Δαναλάτος και Αρχοντούλης, 2008 and Snider et al., 2011). Ωστόσο οι παραπάνω τιμές μπορεί να χαρακτηριστούν και ακραίες και για να χαρακτηριστεί μια απόδοση ξηρής βιομάζας ως ιδιαίτερα ικανοποιητική σύμφωνα με τις περισσότερες βιβλιογραφικές αναφορές αποδόσεις ξηρής βιομάζας μπορεί να κυμαίνεται από 1500 ως 2500 κιλά ανά στρέμμα (Amosson et al., 2011, Rocateli et al., 2011, Mahmood et al., 2013, Turhollow et al., 2010). Ακόμα υπάρχουν αρκετές βιβλιογραφικές αναφορές που αναφέρουν αποδόσεις χλωρής βιομάζας αλλά τέτοια αποτελέσματα εκτός από την μη πρακτική τους χρήση δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για συγκρίσεις καθώς η υγρασία στους φυτικούς ιστούς μεταβάλλεται από πείραμα σε πείραμα και τις περισσότερες φορές λανθασμένα δεν ορίζεται κιόλας.

Βιβλιογραφία

  1. Abdulai A.L., H. Brück, F.Asch, M. Kourressy, M. Vaksmann. 2010. Water-use Efficiency of Sorghum (Sorghum bicolor L. Moench) Genotypes in Mali, West Africa, is Affected by Climate Variability. International Research on Food Security, Natural Resource Management and Rural Development-«World Food System – A Contribution from Europe». Tropentag 2010, September 14 – 16, Zurich, Germany
  2. Amosson S, Girase J, Bean B, Rooney W, Becker J (2011) Economic analysis of biomass sorghum for biofuels production in the Texas High Plains. Texas A&M AgriLife Research and Extension Center, Amarillο
  3. Bebawi, F. F.; Abdelaziz, A. H., 1983: Effects of cultivar mixtures, fertilizer, and plant density on grain sorghum Sorghum bicolor/Striga hermonthica relations. Weed Science 31(4): 552-556
  4. Buah, S.S.J., Mwinkaara, S., 2009. Response of sorghum to nitrogen fertilizer and plant density in the Guinea Savanna Zone. J. Agron. 8, 1–7
  5. Conley M.M, B. A. Kimball, T. J. Brooks, P. J. Pinter Jr, D. J. Hunsaker, G. W. Wall, N. R. Adam, R. L. LaMorte, A. D. Matthias, T. L. Thompson, S. W. Leavitt, M. J. Ottman, A. B. Cousins and J. M. Triggs. 2001. CO2 enrichment increases water use efficiency in sorghum. New Phytologist 151 (2), 407–412
  6. Cothren, J. T., J. E. Matocha, and L. E. Clark. 2000. Integrated Crop Management for Sorghum. Sorghum: Origin, History, Technology, and Production. Ed. C. Wayne. Smith and Richard A. Frederiksen. New York: Wiley,. 409-41.
  7. Daba, S.; Zewedie, E., 2001. Evaluation of the residual value of phosphorus fertilizer for sorghum Sorghum bicolor L. grown on a Vertisol. Bodenkultur 52(2): 175-181
  8. Downes, R.W., 1972. Effect of temperature on the phenology and grain yield of Sorghum bicolor. Aust. J. Agric. Res. 23, 585–594
  9. Duke J.. 1983. Handbook of Energy Crops. Unpublished Available at: http://www.hort.purdue.edu
  10. Duncan R.R.. 1987. Sorghum genotype comparisons under variable acid soil stress, Journal of Plant Nutrition, 10:9-16, 1079-1088
  11. Duncan, R. R. and L. M. Shuman. 1990. Level of acid soil field stress for sorghum (Sorghum bicolor) tolerance development: Comparison among locations, pp. 425-428. IN: M. L. van Beusichem (ed.) Plant Nutrition – Physiology and Applications. Kluwer Academic Publishers, The Netherlands.
  12. Ellis, R.H., Qi, A., Craufurd, P.Q., Summerfield, R.J., Roberts, E., 1997. Effects of photoperiod, temperature and asynchrony between thermoperiod and photoperiod on development to panicle initiation in sorghum. Ann. Bot. 79, 169–178.
  13. Ercoli, L., Mariotti, M., Masoni, A., Arduini, I., 2004. Growth responses of sorghum plants to chilling temperature and duration of exposure. Eur. J. Agron. 21, 93–103.
  14. 2005. Grassland Species Profiles. Detailed descriptions and photos of more than 600 grassland species. Food Agriculture Organization, Rome
  15. Farah S.M., 1983. Effect of supplementary irrigation on rain- grown sorghum (sorghum bicolor L.) in the Sudan, J. Agric. Sci. Camb. 100 (1983) 323-327.
  16. Farre, I., Gonzalez, J.M., 2006. Comparative response of maize (Zea mays L.) and sorghum (Sorghum bicolor L. Moench) to deficit irrigation in a Mediterranean environment. Agric. Water Manage. 83, 135–143
  17. Flores C.I., Gourley L.M., Pedersen J.F. and Clark R.B.. 1991. Inheritance of acid-soil tolerance in sorghum (Sorghum bicolor) grown on an Ultisol. In Plant-Soil Interactions at Low pH. Eds. R J Wright, V C Baligar and R P Murrmann. pp 1081–1093. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, The Netherlands
  18. Garofalo P., Vonella A.V., Ruggieri S., Rinaldi M., 2011. Water and radiation use efficiencies of irrigated biomass sorghum in a Mediterranean environment. Ital J Agron 6: 133-139.
  19. Gashkova I.V.. 2009. Sorghum bicolor (L.) Moench. – Grain sorghum Interactive Agricultural Ecological Atlas of Russia and Neighboring Countries. Economic Plants and their Diseases, Pests and Weeds[Online]. Available at: http://www.agroatlas.ru.
  20. Harris, D., Hamdi, Q.A. and Terry, A.C.. 1987. Germination and emergence of Sorghum bicolor: genotypic and environmentally induced variation in the response to temperature and depth of sowing. Plant, Cell and Environment 10, 501–508.
  21. Howell, T.A., Steiner, J.L., Schneider, A.D., Evett, S.R., Tolk, J.A., 1994. Evapotranspiration of irrigated winter wheat, sorghum and corn. ASAE Paper No. 94-2081, ASAE, St. Joseph, MI
  22. Ismaeil F.M. , A.O. Abusuwa2, A.M. El Naim. 2012. Influence of Chicken Manure on Growth and Yield of Forage Sorghum (Sorghum Bicolor L.Moench ). International Journal of Agriculture and Forestry, 2(2): 56-60
  23. Kapanigowda, M.H. and Payne, W.A. and Rooney, L.W. and Mullet, J.E. (2012) Transpiration Ratio in Sorghum [Sorghum bicolor (L.) Moench] for Increased Water-use Efficiency and Drought Tolerance. Journal of Arid Land Studies, 21 (2). pp. 175-178
  24. Karimi N.. 2013. Comparative Phytoremediation of Chromium-Contaminated Soils by Alfalfa (Medicago sativa) and Sorghum bicolor (L) Moench. International Journal of Scientific Research in Environmental Sciences, 1, (3): 44-49
  25. Kelley J.. undated. Growth and Development. In Grain Sorghum Production Handbook. Published by Cooperative Extension Service/ University of Arkansas, pp 74
  26. Kimber C (2000) Origins of domesticated sorghum and its early diffusion to India and China. In: Smith CW, Frederickson RA (eds) Sorghum: origin, history, technology, and production. Wiley, New York, pp 3–98
  27. Koller, H. R. & J. M., Scholl. 1968. Effect of row spacing and seeding rate on forage production and chemical composition of two sorghum cultivars harvested at two cutting frequencies. Agron. J. 60: 456–459
  28. Kulhari, P.S. and Chaudhary, L. and Lakshyadeep. 2008. Association studies for salinity tolerance in sorghum [Sorghum bicolor (L.) Moench. Journal of Plant Genetic Resource, 21 (1). pp. 81-84
  29. Lauriault L. 2009. Sorghum Bicolor Hay Options for Limited Irrigation and Rainfed Conditions In Semiarid Subtropical Regions. ASA-CSSA-SSSA. International Annual Meeting (November 1-5, 2009). Footprints in the Landscape: Sustainability though Plant and Soil Sciences. Pittsburgh
  30. Lehmann J., Feilner T., Gebauer G., Zech W.. 1999. Nitrogen uptake of sorghum (Sorghum bicolor L.) from tree mulch and mineral fertilizer under high leaching conditions estimated by nitrogen−15 enrichment. Biol Fertil Soils 30:90–95
  31. Mahmood, A., Ullah, H., Ijaz, M., Javaid, M.M., Shahzad, A.N., Honermeier, B., 2013. Evaluation of sorghum hybrids for biomass and biogas production. Aust. J. Crop Sci. 7, 1456–1462
  32. Marchiol L., G. Fellet, D. Perosa, P. Zaccheo, G. Zerbi. 2010. Phytoremediation of soils polluted by heavy metals and metalloids using crops: (ii) early results from the in situ experiment of torviscosa (udine). Italian Journal of Agronomy, 3, (2): 15-29
  33. McCuistion, K.C., B. Bean, and F.T. McCollum. 2009. Yield and water use efficiency response to irrigation level of brown midrib, non-brown midrib, and photoperiod sensitive forage sorghum cultivars. Forage and Grazinglands. 8 (1)
  34. Miller FR, Barnes DK, Cruzado HJ, 1968. Effect of tropical photoperiods on the growth of sorghum when grown in 12 monthly plantings. Crop Science 8, 499-502
  35. Mirshekali, H., Hadi, H., Amirnia, R., Hodaverdiloo, H., 2012. Effect of zinc toxicity on plant productivity, chlorophyll and Zn contents of sorghum (Sorghum bicolor) and common lambsquarter (Chenopodium album). Int. J. Agric.: Res. Rev. 2 (3), 247–254
  36. Naim A.M.E., M. A. M. Baldu and M. M.B. Zaied. 2012. Effect of Tillage Depth and Pattern on Growth and Yield of Grain Sorghum (Sorghum bicolor L. Moench) under Rain-fed. J Nov . Appl Sci., 1 (3): 68-73
  37. Nawaz K, Talat A, Hussain K, Majeed A.. 2010. Induction of salt tolerance in two cultivars of sorghum (Sorghum bicolor L.) by exogenous application of proline at seedling stage. World Applied Sciences Journal 10: 93-99
  38. Newman Υ., J. Erickson, W.Vermerris, and D. Wrigh. 2010. Forage Sorghum (Sorghum bicolor): Overview and Management. University of Florida Extension.
  39. Norcio, N.V. 1976: The effect of high temperatures and moisture stress on photosynthetic and respiration rate of grain sorghum. Ph.D.Thesis. University of Nebraka, Lincoln, Nebraska. USA. 196p.
  40. Ogunlela V.B. and Yusuf Y.. 1988. Yield and growth response to potassium of grain sorghum as influenced by variety in a savanna soil of Nigeria. Fert Res 16: 217–226
  41. Ogunlela, V. B.. 1980. Physiological and agronomic response of a grain sorghum (Sorghum bicolor (L.) Moench) hybrid to elevated night temperatures. Dissertation Abstracts International, 40 (11): 5099-5100
  42. Pal, U.R., Upadhyay, U.C., Singh, S.P., and Umrani, N.K. 1982. Mineral nutrition and fertiliser response of grain sorghum in India—A review over the last 25 years. Fertiliser Research 3:141-159.
  43. Peacock, J.M., 1982. Response and tolerances of sorghum to temperature stress. In: Sorghum in The Eighties. A Symposium, 1–7 Nov. 1981. Hyderabad, pp. 143-159.
  44. Pennington D.. 2011. Photoperiod sensitive sorghum is a high-yielding annual crop that shows potential for ethanol production. Michigan State University Extension.
  45. Pholsen, S. and A. Suksri. 2007.Effects of phosphorus and potassium on growth, yield and fodder quality of IS 23585 Forage sorghum cultivar (Sorghum bicolor L. Moench). Pak. J. Biolo. Scie. 10(10):1604-10.
  46. Powell J.M., Hons F.M.. 1992. Fertilizer nitrogen and stover removal effects on sorghum yields and nutrient uptake and partitioning. Agric Ecosyst Environ; 39(3-4):197-211
  47. Prasad P.V.V., S.R. Pisipati, R.N. Mutava, M.R. Tuinstra. 2008. Sensitivity of grain sorghum to high temperature stress during reproductive development, Crop Sci. 48. 1911-1917.
  48. Rani C.R., Reema C., Singh A. and Singh P.K., 2012. Salt tolerance of Sorghum bicolor cultivars during germination  and seedling growth Res J Recent Sci., 1(3), 1-10
  49. Rashid, M. and M. Iqbal. 2011. Response of sorghum (Sorghum bicolor ) fodder to phosphorus fertilizer on torripsamment soil. J. Anim. Pl.  Sci. 21(2): 220-225
  50. Rees J.. 2013. Crop Water Use Efficiency of Corn, Soybean, and Sorghum under Dryland Conditions. University of Nebraska-Lincoln Extension
  51. Revathi K., Harbabu T.E., and Sudha P.N., 2011. Phytoremediation of chromium contaminated soil using sorghum plant, International Journal of Environmental Sciences, 2 (2), pp 417-428
  52. Robertson N.D., P.R. Botha, H.S. Gerber, A. Swanepoel. 2008. The effect of planting method and seeding rate on the dry matter production of forage Sorghum hybrid and hybrid millet cultivars. 43rd Annual Congress of the Grassland Society of Southern Africa (2008) p. 7
  53. Rocateli, A.C., Raper, R.L., Balkcom, K.S., Arriaga, F.J., Bransby, D.I., 2011. Biomass sorghum production and components under different irrigation/tillage systems for the Southeastern U.S. Ind. Crop. Prod. 36, 589–598
  54. Roy P.R.S., Z.H. Khandaker. 2010. Effects of phosphorus fertilizer on yield and nutritional value of sorghum (Sorghum bicolor) fodder at three cuttings. Bang. J. Anim. Sci., 39(1&2): 106-115
  55. Saeed, I.A.M., El-Nadi, A.H., 1998. Forage sorghum yield and water use efficiency under variable irrigation. Irrig. Sci. 18, 67–71
  56. Saita A.A., Patanè C., Guarnaccia P.. 2011. Genotypes Screening for Cold Tolerance During Germination in Sorghum [Sorghum Bicolor (L.) Moench] for Energy Biomass. 19th European Biomass Conference and Exhibition. 6-10 June, Berlin, Germany
  57. Sakellariou-Makrantonaki M.S., Papanikolaou C.D., Mygdakos E.. 2009. Fiber sorghum biomass yield, water use efficiency and economic results under different levels of water using subsurface and surface irrigation systems. Fresenius Environ Bull;18:1624–31.
  58. Sarig S, Kapulnik Y, Nur I and Okon Y 1984 Response of non-irrigated Sorghum bicolor to Azospirillum inoculation. Expl. Agric. 20, 59–66.
  59. Snider J.L., Raper R.L., Schwab E.B.. 2011. The effect of row spacing and seeding rate on biomass production and plant stand characteristics of non-irrigated photoperiod-sensitive sorghum (Sorghum bicolor (L.) Moench). Ind Crop Prod 2011;37(1):527-35
  60. South Dakota State Univeristy. 2005. Fertilizer Recommendation Guide. Available at: http://pubstorage.sdstate.edu/AgBio_Publications/articles/EC750.pdf
  61. Tarumoto I, Yanase M, Kadowaki H, Yamada T, Kasuga S (2005) Inheritance of photoperiod-sensitivity genes controlling flower initiation in sorghum, Sorghum bicolor Moench. Grassl Sci 52: 55–61
  62. Tigabu E., M.Andargie and K. Tesfaye. 2012. Response of sorghum (Sorghum bicolor (L.) Moench) genotypes to NaCl levels at early growth stages. African Journal of Agricultural Research Vol. 7(43), pp. 5711-5718
  63. Turhollow AF, Webb EG, Downing ME. Review of sorghum production practices: applications for bioenergy. Oak Ridge National Laboratory. pp 21
  64. Vahid B., Shiran B., Arzani A.. 2011. Evaluation of salinity tolerance in sorghum (Sorghum bicolor L.) using ion accumulation, proline and peroxidase criteria. Plant Growth Regul 64:275–285
  65. Wagner, M., Knoblauch, S.. 2011. Water use efficiency and water use of Sorghum bicolor in comparison to energy maize. Gumpensteiner Lysimetertagung. Lysimeter in der Klimafolgenforschung und Wasserwirtschaft, Raumberg-Gumpenstein, Austria, am 3. und 4. Mai 2011, pp. 215-218
  66. Zsembeli, J.; Kovács, G.; Mándoki, A.. 2011. Water use efficiency of maize and different sorghum hybrids under lysimeter conditions. Gumpensteiner Lysimetertagung. Lysimeter in der Klimafolgenforschung und Wasserwirtschaft, Raumberg-Gumpenstein, Austria, am 3. und 4. Mai 2011 227-229
  67. Δαναλάτος Ν., Αρχοντούλης Σ., 2008. Οδηγός καλλιεργητικών φροντίδων Αγριοαγκινάρας, Ηλίανθου, Σόργου. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
  68. Ζαχαρής Μ.. 2008. Σύγκριση επιφανειακής με υπόγεια άρδευση στο σόργο με εφαρμογή 80% της δόσης άρδευσης. Πτυχιακή Εργασία. Επιβλέπουσα Σακελλαρίου- Μαρκαντωνάκη Μ. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας , Σχολή Γεωπονικών Επιστημών, Τμήμα Γεωπονίας, Φυτικής Παραγωγής και Αγροτικού Περιβάλλοντος, Βόλος
  69. Χατζηνίκος Αθ.. 2004. Υπόγεια στάγδην άρδευση στο σόργο. Πτυχιακή Εργασία. Επιβλέπουσα Σακελλαρίου- Μαρκαντωνάκη Μ. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας , Σχολή Γεωπονικών Επιστημών , Τμήμα Γεωπονίας, Φυτικής Παραγωγής και Αγροτικού Περιβάλλοντος, Βόλος